Kartografie - Bewerkingsoverzicht

W. van Gorsel: /* Literatuur */

2025-07-23T10:11:39Z

Literatuur

← Oudere versie		Versie van 23 jul 2025 10:11
Regel 29:		Regel 29:


	[[Categorie: ~~Cartografie~~]]		[[Categorie: Kartografie]]
	[[Categorie: Geografie]]		[[Categorie: Geografie]]
	[[Categorie: Geschiedenis]]		[[Categorie: Geschiedenis]]

W. van Gorsel: /* Literatuur */

2025-02-05T10:37:48Z

Literatuur

← Oudere versie		Versie van 5 feb 2025 10:37
Regel 29:		Regel 29:


	[[Categorie: ~~Kartografie~~]]		[[Categorie: Cartografie]]
	[[Categorie: Geografie]]		[[Categorie: Geografie]]
	[[Categorie: ~~Geschieenis~~]]		[[Categorie: Geschiedenis]]

W. van Gorsel op 5 feb 2025 om 10:37

2025-02-05T10:37:16Z

← Oudere versie		Versie van 5 feb 2025 10:37
Regel 29:		Regel 29:


	[[Categorie: ~~Karthografie~~]]		[[Categorie: Kartografie]]
	[[Categorie: Geografie]]		[[Categorie: Geografie]]
	[[Categorie: Geschieenis]]		[[Categorie: Geschieenis]]

W. van Gorsel: /* Van Deventer */

2025-02-05T10:36:42Z

Van Deventer

Wijzigingen bekijken

W. van Gorsel: /* Van Deventer */

2025-02-05T10:34:38Z

Van Deventer

Wijzigingen bekijken

W. van Gorsel op 5 feb 2025 om 10:26

2025-02-05T10:26:42Z

Wijzigingen bekijken

W. van Gorsel op 5 feb 2025 om 10:25

2025-02-05T10:25:24Z

Wijzigingen bekijken

W. van Gorsel: /* Algemeen */

2025-02-05T10:23:09Z

Algemeen

← Oudere versie		Versie van 5 feb 2025 10:23
Regel 6:		Regel 6:
	Het overzichtelijke ging nog, het grotere ging de krachten te boven. Toch zijn er wel, soms indrukwekkende pogingen gedaan. Dr. Gottschalk bespreekt in Archief Z.G. 1948 een kaart uit 1358 van de tienden onder Oostburg en lJzendijke, toekomende aan de abdij van St. Pieter te Gent. De bij het artikel gevoegde afbeelding is geen indrukwekkend staal van moderne reproductietechniek, maar de tweede afbeelding: een projectie van de kaart in 1358 tegen een moderne topografische kaart, is wel indrukwekkend, want toont hoe verrassend nauwkeurig de landmeters van de 14de eeuw reeds konden werken. In het Antwerpse stadsarchief bevindt zich een kaart (75 x 547 cm!) van de Schelde en omgeving, die, blijkens een aantekening op de rug, in februari 1504 werd vervaardi g d als kopie van een andere kaart. Een nauw keurige kopie, wordt erbij gezegd, want zij is `metser originele caerte voorscreven, naer neertstige collacie gedaen, bevonden concorderende'. Het origineel is waarschijnlijk verloren gegaan, maar het zal, evenals de kopie en evenals een soortgelijke kaart in het Rijksarchief te Brussel, ongetwijfeld dienst hebben gedaan bij een van de vele processen omtrent de tolheffing op de Schelde, die voor de Hoge Raad te Mechelen hebben gediend. Van de kaart in Brussel (iets afwijkend van formaat: 57 x 521 en gezien de afbeelding duidelijk bestemd voor een andere zaak dan de Antwerpse) weten we dit zeker. Knap speurwerk (vgl. Gottschalk en Unger: De oudste kaarten van de waterwegen, in Tijdschr. K.N.A.G. dl I..XVII, 1950) heeft vastgesteld dat de kaart dateert uit 1468. Bovengenoemde kaarten zijn uitgevoerd als panorama's, in vogel\ luchttechniek, waarbij, gezien de met kennelijke liefde uitgevoerde details: een ommuring, een slot, de artiest het dikwijls heeft gewonnen van de kartograaf. Het waren ook vaak schilders die hier hun kunnen toonden. De Stadsrekeningen van Middelburg noemen er zelfs een, in 1511, toen `Cornelis de Schilder' werd uitbetaald voor een afbeelding van de Zuidwatering en een deel van de Oostwatering op Walcheren. Ook deze kaart was nodig bij een proces en een vroege kopie ervan het origineel ging verloren is nog te bezichtigen op het stadhuis van Arnemuiden. De kaart die Arent Jansz. Boom van de rand van het eiland Walcheren maakte naar de toestand van 1546 blijve hier onbesproken, want ze is verloren gegeaan (vgl. echter de reconstructie in Archief Zeeuwsch genootschap 1912). Een soortgelijke en vermoedelijk terzelfdertijd vervaardigde kaart, bestaande uit 23 bladen (totale lengte meer dan 10 meter) is echter te zien in het Antwerpse Museum Plantijn-Moretus. Deze kaart kan niet van Boom zijn zij wordt toegeschreven aan Antoon van den Wijngaerde maar geeft ons niettemin een indruk van wat Boom moet hebben bedoeld. Kartografisch zit de kaart merkwaardig in elkaar: de kust is in segmenten verdeeld, die vervolgens naast elkaar zijn uitgelegd, zodat men een doorlopende tekening krijgt van Domburg tot Domburg (voor reproducties van fragmenten, zie M.P. de Bruin: De kust van Walcheren).		Het overzichtelijke ging nog, het grotere ging de krachten te boven. Toch zijn er wel, soms indrukwekkende pogingen gedaan. Dr. Gottschalk bespreekt in Archief Z.G. 1948 een kaart uit 1358 van de tienden onder Oostburg en lJzendijke, toekomende aan de abdij van St. Pieter te Gent. De bij het artikel gevoegde afbeelding is geen indrukwekkend staal van moderne reproductietechniek, maar de tweede afbeelding: een projectie van de kaart in 1358 tegen een moderne topografische kaart, is wel indrukwekkend, want toont hoe verrassend nauwkeurig de landmeters van de 14de eeuw reeds konden werken. In het Antwerpse stadsarchief bevindt zich een kaart (75 x 547 cm!) van de Schelde en omgeving, die, blijkens een aantekening op de rug, in februari 1504 werd vervaardi g d als kopie van een andere kaart. Een nauw keurige kopie, wordt erbij gezegd, want zij is `metser originele caerte voorscreven, naer neertstige collacie gedaen, bevonden concorderende'. Het origineel is waarschijnlijk verloren gegaan, maar het zal, evenals de kopie en evenals een soortgelijke kaart in het Rijksarchief te Brussel, ongetwijfeld dienst hebben gedaan bij een van de vele processen omtrent de tolheffing op de Schelde, die voor de Hoge Raad te Mechelen hebben gediend. Van de kaart in Brussel (iets afwijkend van formaat: 57 x 521 en gezien de afbeelding duidelijk bestemd voor een andere zaak dan de Antwerpse) weten we dit zeker. Knap speurwerk (vgl. Gottschalk en Unger: De oudste kaarten van de waterwegen, in Tijdschr. K.N.A.G. dl I..XVII, 1950) heeft vastgesteld dat de kaart dateert uit 1468. Bovengenoemde kaarten zijn uitgevoerd als panorama's, in vogel\ luchttechniek, waarbij, gezien de met kennelijke liefde uitgevoerde details: een ommuring, een slot, de artiest het dikwijls heeft gewonnen van de kartograaf. Het waren ook vaak schilders die hier hun kunnen toonden. De Stadsrekeningen van Middelburg noemen er zelfs een, in 1511, toen `Cornelis de Schilder' werd uitbetaald voor een afbeelding van de Zuidwatering en een deel van de Oostwatering op Walcheren. Ook deze kaart was nodig bij een proces en een vroege kopie ervan het origineel ging verloren is nog te bezichtigen op het stadhuis van Arnemuiden. De kaart die Arent Jansz. Boom van de rand van het eiland Walcheren maakte naar de toestand van 1546 blijve hier onbesproken, want ze is verloren gegeaan (vgl. echter de reconstructie in Archief Zeeuwsch genootschap 1912). Een soortgelijke en vermoedelijk terzelfdertijd vervaardigde kaart, bestaande uit 23 bladen (totale lengte meer dan 10 meter) is echter te zien in het Antwerpse Museum Plantijn-Moretus. Deze kaart kan niet van Boom zijn zij wordt toegeschreven aan Antoon van den Wijngaerde maar geeft ons niettemin een indruk van wat Boom moet hebben bedoeld. Kartografisch zit de kaart merkwaardig in elkaar: de kust is in segmenten verdeeld, die vervolgens naast elkaar zijn uitgelegd, zodat men een doorlopende tekening krijgt van Domburg tot Domburg (voor reproducties van fragmenten, zie M.P. de Bruin: De kust van Walcheren).

	[[Bestand:~~Kartografie1~~.jpg\|thumb\|left\|400px\|Zelandicarum~~, 1570, Ortelius naar Van Deventer~~. Bron: Wikimedia Commons]]		[[Bestand:Kartografie2.jpg\|thumb\|left\|400px\|Zelandicarum Insularum Una Cum Limitibus Earum Descriptio van Christiaan Sgroten (1573). Bron: Wikimedia Commons]]
	Uit het begin van de 16e eeuw is ook de panoramakaart met duidelijke pogingen tot reliëf van West Zeeuws-Vlaanderen (Brugge, Museum Gruuthuse) en de zich eveneens in Brugge bevindende kaart van het Noordvrije, getekend n.a.v. het graven van het Kanaal van Oostburg, dat het Zwin moest verbinden met de Westerschelde (1514). Zo zijn er meer kaarten te noemen. Een volledige lijst van kaarten met betrekking tot Zeeland en hun bewaarplaatsen bestaat helaas nog niet, maar Wie belangstelling heeft doet goed zich te wenden tot de plaatselijke archieven en zeker tot het Rijksarchief van Zeeland en het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, waar men stellig verder geholpen zal worden. Kaarten zoals die worden afgedrukt bij Reygersberch, Smallegange en Gargon ('Zeeland zoals het was in het jaar 600 en toen Willebrord dat Eiland bekeerde') hebben alleen waarde als 'documents humains' omdat ze laten zien hoe een 17-eeuwer zich zijn gewest in vroeger dagen voorstelde. Voor de historische geografie hebben ze geen enkele betekenis. Rond het midden van de 16e eeuw krijgt de kartografie opeens een krachtige impuls, waaraan onlosmakelijk de namen van Gemma Frisius (1508-1555), Jacob van Deventer (1510-1575), Christiaan Sgrooten (1532-1608) en Gerard Kremer (Mercator (1512-1595) zijn verbonden. Frisius, een Dokkummer, maakte de driehoeksmeting populair, een betrekkelijk simpele methode orn met de instrumenten en de wiskunde van die tijd grotere oppervlakten tamelijk nauwkeurig in kaart te brengen; Van Deventer, die Frisius waarschijnlijk in Leuven heeft gekend, paste deze methode toe; Mercator, een leerling van Frisius en de geniaalste van de groep, bedacht hoe de gevonden gegevens op een bol konden worden geprojecteerd en Sgrooten, in vele opzichten een epigoon van Van Deventer, verbeterde hier en daar de kaarten van laatstgenoemde, maar valt vooral op door een veel plastischer en artistieker weergave van het terrein. Het is met deze groep dat de grote tijd an de Nederlandse kartografie begint; ongeveer 150 jaar zal dat duren. Allerlei omstandigheden hebben daaraan meegewerkt: de enorme dorst naar kennis van humanisme en renaissance, de expansiedrang van Europa, die Columbus naar Amerika en Houtman naar Jacatra bracht en vooral niet te vergeten: de oorlogen, tachtigjarige, dertigjarige, die de kaart tot een begerenswaardig hulpmiddel bij de strategie maakten. Daarnaast ook de bedijkingsen inpolderingsdrang en tevens de fabelachtige ontwikkeling van de hout-en later kopergravuretechniek die een redelijk snelle vermenigvuldiging mogelijk maakten, gevoegd bij een krachtige emigratie van kartografen, landmeters, drukkers en graveurs van het zuiden naar het noorden. Met enige overdrijving kan men zeggen dat het Nederlandse kaartproduct op slag over de hele wereld gevraagd en bekend was en dit anderhalve eeuw zou blijven. Hier is het ook dat de verzamelaar van bijv. kaarten van Zeeland een begin kan maken met zijn collectie, al zal hij wat moeten zoeken en vooral voor de eerste kaarten in zijn algemene middelen een paar 'ombuigingen' moeten maken. Voor zijn gerief hier het geraamte van een collectie: 1550 Van Deventer, de verkleinde kaart uit de atlas van Ortelius en van iets latere datum de Zeelandkaart van Mercator; 1650 de Zeelandkaarten van Visscher en Blaeu; 1750 de kaarten van de Hattinga's, zoals afgedrukt in de Tirion-atlas van Zeeland of in de Tegenwoordige Staat; 1850 de eerste topografische kaarten; 1950 (een verwaarloosd verzamelgebied) de topografische kaarten, nu mede met behulp van luchtkartering vervaardigd, die de grote veranderingen in beeld brengen veroorzaakt door oorlog, watersnood, deltawerken en stadsuitbreiding. Uitgaande van dit stramien, datmet sprongen van eeuwen is opgezet, vindt de verzamelaar genoeg om de tussenliggende perioden op te vullen en zijn collectie uit te breiden met detailkaarten van de afzonderlijke eilanden, met overlopers prekadastrale registers, die de blokken aangeven waarin de ambachten waren verdeeld, meestal met vermelding van eigenaars en pachters) en met paskaarten (zeekaarten met kompaslijnen).		Uit het begin van de 16e eeuw is ook de panoramakaart met duidelijke pogingen tot reliëf van West Zeeuws-Vlaanderen (Brugge, Museum Gruuthuse) en de zich eveneens in Brugge bevindende kaart van het Noordvrije, getekend n.a.v. het graven van het Kanaal van Oostburg, dat het Zwin moest verbinden met de Westerschelde (1514). Zo zijn er meer kaarten te noemen. Een volledige lijst van kaarten met betrekking tot Zeeland en hun bewaarplaatsen bestaat helaas nog niet, maar Wie belangstelling heeft doet goed zich te wenden tot de plaatselijke archieven en zeker tot het Rijksarchief van Zeeland en het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, waar men stellig verder geholpen zal worden. Kaarten zoals die worden afgedrukt bij Reygersberch, Smallegange en Gargon ('Zeeland zoals het was in het jaar 600 en toen Willebrord dat Eiland bekeerde') hebben alleen waarde als 'documents humains' omdat ze laten zien hoe een 17-eeuwer zich zijn gewest in vroeger dagen voorstelde. Voor de historische geografie hebben ze geen enkele betekenis. Rond het midden van de 16e eeuw krijgt de kartografie opeens een krachtige impuls, waaraan onlosmakelijk de namen van Gemma Frisius (1508-1555), Jacob van Deventer (1510-1575), Christiaan Sgrooten (1532-1608) en Gerard Kremer (Mercator (1512-1595) zijn verbonden. Frisius, een Dokkummer, maakte de driehoeksmeting populair, een betrekkelijk simpele methode orn met de instrumenten en de wiskunde van die tijd grotere oppervlakten tamelijk nauwkeurig in kaart te brengen; Van Deventer, die Frisius waarschijnlijk in Leuven heeft gekend, paste deze methode toe; Mercator, een leerling van Frisius en de geniaalste van de groep, bedacht hoe de gevonden gegevens op een bol konden worden geprojecteerd en Sgrooten, in vele opzichten een epigoon van Van Deventer, verbeterde hier en daar de kaarten van laatstgenoemde, maar valt vooral op door een veel plastischer en artistieker weergave van het terrein. Het is met deze groep dat de grote tijd an de Nederlandse kartografie begint; ongeveer 150 jaar zal dat duren. Allerlei omstandigheden hebben daaraan meegewerkt: de enorme dorst naar kennis van humanisme en renaissance, de expansiedrang van Europa, die Columbus naar Amerika en Houtman naar Jacatra bracht en vooral niet te vergeten: de oorlogen, tachtigjarige, dertigjarige, die de kaart tot een begerenswaardig hulpmiddel bij de strategie maakten. Daarnaast ook de bedijkingsen inpolderingsdrang en tevens de fabelachtige ontwikkeling van de hout-en later kopergravuretechniek die een redelijk snelle vermenigvuldiging mogelijk maakten, gevoegd bij een krachtige emigratie van kartografen, landmeters, drukkers en graveurs van het zuiden naar het noorden. Met enige overdrijving kan men zeggen dat het Nederlandse kaartproduct op slag over de hele wereld gevraagd en bekend was en dit anderhalve eeuw zou blijven. Hier is het ook dat de verzamelaar van bijv. kaarten van Zeeland een begin kan maken met zijn collectie, al zal hij wat moeten zoeken en vooral voor de eerste kaarten in zijn algemene middelen een paar 'ombuigingen' moeten maken. Voor zijn gerief hier het geraamte van een collectie: 1550 Van Deventer, de verkleinde kaart uit de atlas van Ortelius en van iets latere datum de Zeelandkaart van Mercator; 1650 de Zeelandkaarten van Visscher en Blaeu; 1750 de kaarten van de Hattinga's, zoals afgedrukt in de Tirion-atlas van Zeeland of in de Tegenwoordige Staat; 1850 de eerste topografische kaarten; 1950 (een verwaarloosd verzamelgebied) de topografische kaarten, nu mede met behulp van luchtkartering vervaardigd, die de grote veranderingen in beeld brengen veroorzaakt door oorlog, watersnood, deltawerken en stadsuitbreiding. Uitgaande van dit stramien, datmet sprongen van eeuwen is opgezet, vindt de verzamelaar genoeg om de tussenliggende perioden op te vullen en zijn collectie uit te breiden met detailkaarten van de afzonderlijke eilanden, met overlopers prekadastrale registers, die de blokken aangeven waarin de ambachten waren verdeeld, meestal met vermelding van eigenaars en pachters) en met paskaarten (zeekaarten met kompaslijnen).

W. van Gorsel op 5 feb 2025 om 10:20

2025-02-05T10:20:47Z

← Oudere versie		Versie van 5 feb 2025 10:20
Regel 6:		Regel 6:
	Het overzichtelijke ging nog, het grotere ging de krachten te boven. Toch zijn er wel, soms indrukwekkende pogingen gedaan. Dr. Gottschalk bespreekt in Archief Z.G. 1948 een kaart uit 1358 van de tienden onder Oostburg en lJzendijke, toekomende aan de abdij van St. Pieter te Gent. De bij het artikel gevoegde afbeelding is geen indrukwekkend staal van moderne reproductietechniek, maar de tweede afbeelding: een projectie van de kaart in 1358 tegen een moderne topografische kaart, is wel indrukwekkend, want toont hoe verrassend nauwkeurig de landmeters van de 14de eeuw reeds konden werken. In het Antwerpse stadsarchief bevindt zich een kaart (75 x 547 cm!) van de Schelde en omgeving, die, blijkens een aantekening op de rug, in februari 1504 werd vervaardi g d als kopie van een andere kaart. Een nauw keurige kopie, wordt erbij gezegd, want zij is `metser originele caerte voorscreven, naer neertstige collacie gedaen, bevonden concorderende'. Het origineel is waarschijnlijk verloren gegaan, maar het zal, evenals de kopie en evenals een soortgelijke kaart in het Rijksarchief te Brussel, ongetwijfeld dienst hebben gedaan bij een van de vele processen omtrent de tolheffing op de Schelde, die voor de Hoge Raad te Mechelen hebben gediend. Van de kaart in Brussel (iets afwijkend van formaat: 57 x 521 en gezien de afbeelding duidelijk bestemd voor een andere zaak dan de Antwerpse) weten we dit zeker. Knap speurwerk (vgl. Gottschalk en Unger: De oudste kaarten van de waterwegen, in Tijdschr. K.N.A.G. dl I..XVII, 1950) heeft vastgesteld dat de kaart dateert uit 1468. Bovengenoemde kaarten zijn uitgevoerd als panorama's, in vogel\ luchttechniek, waarbij, gezien de met kennelijke liefde uitgevoerde details: een ommuring, een slot, de artiest het dikwijls heeft gewonnen van de kartograaf. Het waren ook vaak schilders die hier hun kunnen toonden. De Stadsrekeningen van Middelburg noemen er zelfs een, in 1511, toen `Cornelis de Schilder' werd uitbetaald voor een afbeelding van de Zuidwatering en een deel van de Oostwatering op Walcheren. Ook deze kaart was nodig bij een proces en een vroege kopie ervan het origineel ging verloren is nog te bezichtigen op het stadhuis van Arnemuiden. De kaart die Arent Jansz. Boom van de rand van het eiland Walcheren maakte naar de toestand van 1546 blijve hier onbesproken, want ze is verloren gegeaan (vgl. echter de reconstructie in Archief Zeeuwsch genootschap 1912). Een soortgelijke en vermoedelijk terzelfdertijd vervaardigde kaart, bestaande uit 23 bladen (totale lengte meer dan 10 meter) is echter te zien in het Antwerpse Museum Plantijn-Moretus. Deze kaart kan niet van Boom zijn zij wordt toegeschreven aan Antoon van den Wijngaerde maar geeft ons niettemin een indruk van wat Boom moet hebben bedoeld. Kartografisch zit de kaart merkwaardig in elkaar: de kust is in segmenten verdeeld, die vervolgens naast elkaar zijn uitgelegd, zodat men een doorlopende tekening krijgt van Domburg tot Domburg (voor reproducties van fragmenten, zie M.P. de Bruin: De kust van Walcheren).		Het overzichtelijke ging nog, het grotere ging de krachten te boven. Toch zijn er wel, soms indrukwekkende pogingen gedaan. Dr. Gottschalk bespreekt in Archief Z.G. 1948 een kaart uit 1358 van de tienden onder Oostburg en lJzendijke, toekomende aan de abdij van St. Pieter te Gent. De bij het artikel gevoegde afbeelding is geen indrukwekkend staal van moderne reproductietechniek, maar de tweede afbeelding: een projectie van de kaart in 1358 tegen een moderne topografische kaart, is wel indrukwekkend, want toont hoe verrassend nauwkeurig de landmeters van de 14de eeuw reeds konden werken. In het Antwerpse stadsarchief bevindt zich een kaart (75 x 547 cm!) van de Schelde en omgeving, die, blijkens een aantekening op de rug, in februari 1504 werd vervaardi g d als kopie van een andere kaart. Een nauw keurige kopie, wordt erbij gezegd, want zij is `metser originele caerte voorscreven, naer neertstige collacie gedaen, bevonden concorderende'. Het origineel is waarschijnlijk verloren gegaan, maar het zal, evenals de kopie en evenals een soortgelijke kaart in het Rijksarchief te Brussel, ongetwijfeld dienst hebben gedaan bij een van de vele processen omtrent de tolheffing op de Schelde, die voor de Hoge Raad te Mechelen hebben gediend. Van de kaart in Brussel (iets afwijkend van formaat: 57 x 521 en gezien de afbeelding duidelijk bestemd voor een andere zaak dan de Antwerpse) weten we dit zeker. Knap speurwerk (vgl. Gottschalk en Unger: De oudste kaarten van de waterwegen, in Tijdschr. K.N.A.G. dl I..XVII, 1950) heeft vastgesteld dat de kaart dateert uit 1468. Bovengenoemde kaarten zijn uitgevoerd als panorama's, in vogel\ luchttechniek, waarbij, gezien de met kennelijke liefde uitgevoerde details: een ommuring, een slot, de artiest het dikwijls heeft gewonnen van de kartograaf. Het waren ook vaak schilders die hier hun kunnen toonden. De Stadsrekeningen van Middelburg noemen er zelfs een, in 1511, toen `Cornelis de Schilder' werd uitbetaald voor een afbeelding van de Zuidwatering en een deel van de Oostwatering op Walcheren. Ook deze kaart was nodig bij een proces en een vroege kopie ervan het origineel ging verloren is nog te bezichtigen op het stadhuis van Arnemuiden. De kaart die Arent Jansz. Boom van de rand van het eiland Walcheren maakte naar de toestand van 1546 blijve hier onbesproken, want ze is verloren gegeaan (vgl. echter de reconstructie in Archief Zeeuwsch genootschap 1912). Een soortgelijke en vermoedelijk terzelfdertijd vervaardigde kaart, bestaande uit 23 bladen (totale lengte meer dan 10 meter) is echter te zien in het Antwerpse Museum Plantijn-Moretus. Deze kaart kan niet van Boom zijn zij wordt toegeschreven aan Antoon van den Wijngaerde maar geeft ons niettemin een indruk van wat Boom moet hebben bedoeld. Kartografisch zit de kaart merkwaardig in elkaar: de kust is in segmenten verdeeld, die vervolgens naast elkaar zijn uitgelegd, zodat men een doorlopende tekening krijgt van Domburg tot Domburg (voor reproducties van fragmenten, zie M.P. de Bruin: De kust van Walcheren).

			[[Bestand:Kartografie1.jpg\|thumb\|left\|400px\|Zelandicarum, 1570, Ortelius naar Van Deventer. Bron: Wikimedia Commons]]
	Uit het begin van de 16e eeuw is ook de panoramakaart met duidelijke pogingen tot reliëf van West Zeeuws-Vlaanderen (Brugge, Museum Gruuthuse) en de zich eveneens in Brugge bevindende kaart van het Noordvrije, getekend n.a.v. het graven van het Kanaal van Oostburg, dat het Zwin moest verbinden met de Westerschelde (1514). Zo zijn er meer kaarten te noemen. Een volledige lijst van kaarten met betrekking tot Zeeland en hun bewaarplaatsen bestaat helaas nog niet, maar Wie belangstelling heeft doet goed zich te wenden tot de plaatselijke archieven en zeker tot het Rijksarchief van Zeeland en het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, waar men stellig verder geholpen zal worden. Kaarten zoals die worden afgedrukt bij Reygersberch, Smallegange en Gargon ('Zeeland zoals het was in het jaar 600 en toen Willebrord dat Eiland bekeerde') hebben alleen waarde als 'documents humains' omdat ze laten zien hoe een 17-eeuwer zich zijn gewest in vroeger dagen voorstelde. Voor de historische geografie hebben ze geen enkele betekenis. Rond het midden van de 16e eeuw krijgt de kartografie opeens een krachtige impuls, waaraan onlosmakelijk de namen van Gemma Frisius (1508-1555), Jacob van Deventer (1510-1575), Christiaan Sgrooten (1532-1608) en Gerard Kremer (Mercator (1512-1595) zijn verbonden. Frisius, een Dokkummer, maakte de driehoeksmeting populair, een betrekkelijk simpele methode orn met de instrumenten en de wiskunde van die tijd grotere oppervlakten tamelijk nauwkeurig in kaart te brengen; Van Deventer, die Frisius waarschijnlijk in Leuven heeft gekend, paste deze methode toe; Mercator, een leerling van Frisius en de geniaalste van de groep, bedacht hoe de gevonden gegevens op een bol konden worden geprojecteerd en Sgrooten, in vele opzichten een epigoon van Van Deventer, verbeterde hier en daar de kaarten van laatstgenoemde, maar valt vooral op door een veel plastischer en artistieker weergave van het terrein. Het is met deze groep dat de grote tijd an de Nederlandse kartografie begint; ongeveer 150 jaar zal dat duren. Allerlei omstandigheden hebben daaraan meegewerkt: de enorme dorst naar kennis van humanisme en renaissance, de expansiedrang van Europa, die Columbus naar Amerika en Houtman naar Jacatra bracht en vooral niet te vergeten: de oorlogen, tachtigjarige, dertigjarige, die de kaart tot een begerenswaardig hulpmiddel bij de strategie maakten. Daarnaast ook de bedijkingsen inpolderingsdrang en tevens de fabelachtige ontwikkeling van de hout-en later kopergravuretechniek die een redelijk snelle vermenigvuldiging mogelijk maakten, gevoegd bij een krachtige emigratie van kartografen, landmeters, drukkers en graveurs van het zuiden naar het noorden. Met enige overdrijving kan men zeggen dat het Nederlandse kaartproduct op slag over de hele wereld gevraagd en bekend was en dit anderhalve eeuw zou blijven. Hier is het ook dat de verzamelaar van bijv. kaarten van Zeeland een begin kan maken met zijn collectie, al zal hij wat moeten zoeken en vooral voor de eerste kaarten in zijn algemene middelen een paar 'ombuigingen' moeten maken. Voor zijn gerief hier het geraamte van een collectie: 1550 Van Deventer, de verkleinde kaart uit de atlas van Ortelius en van iets latere datum de Zeelandkaart van Mercator; 1650 de Zeelandkaarten van Visscher en Blaeu; 1750 de kaarten van de Hattinga's, zoals afgedrukt in de Tirion-atlas van Zeeland of in de Tegenwoordige Staat; 1850 de eerste topografische kaarten; 1950 (een verwaarloosd verzamelgebied) de topografische kaarten, nu mede met behulp van luchtkartering vervaardigd, die de grote veranderingen in beeld brengen veroorzaakt door oorlog, watersnood, deltawerken en stadsuitbreiding. Uitgaande van dit stramien, datmet sprongen van eeuwen is opgezet, vindt de verzamelaar genoeg om de tussenliggende perioden op te vullen en zijn collectie uit te breiden met detailkaarten van de afzonderlijke eilanden, met overlopers prekadastrale registers, die de blokken aangeven waarin de ambachten waren verdeeld, meestal met vermelding van eigenaars en pachters) en met paskaarten (zeekaarten met kompaslijnen).		Uit het begin van de 16e eeuw is ook de panoramakaart met duidelijke pogingen tot reliëf van West Zeeuws-Vlaanderen (Brugge, Museum Gruuthuse) en de zich eveneens in Brugge bevindende kaart van het Noordvrije, getekend n.a.v. het graven van het Kanaal van Oostburg, dat het Zwin moest verbinden met de Westerschelde (1514). Zo zijn er meer kaarten te noemen. Een volledige lijst van kaarten met betrekking tot Zeeland en hun bewaarplaatsen bestaat helaas nog niet, maar Wie belangstelling heeft doet goed zich te wenden tot de plaatselijke archieven en zeker tot het Rijksarchief van Zeeland en het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, waar men stellig verder geholpen zal worden. Kaarten zoals die worden afgedrukt bij Reygersberch, Smallegange en Gargon ('Zeeland zoals het was in het jaar 600 en toen Willebrord dat Eiland bekeerde') hebben alleen waarde als 'documents humains' omdat ze laten zien hoe een 17-eeuwer zich zijn gewest in vroeger dagen voorstelde. Voor de historische geografie hebben ze geen enkele betekenis. Rond het midden van de 16e eeuw krijgt de kartografie opeens een krachtige impuls, waaraan onlosmakelijk de namen van Gemma Frisius (1508-1555), Jacob van Deventer (1510-1575), Christiaan Sgrooten (1532-1608) en Gerard Kremer (Mercator (1512-1595) zijn verbonden. Frisius, een Dokkummer, maakte de driehoeksmeting populair, een betrekkelijk simpele methode orn met de instrumenten en de wiskunde van die tijd grotere oppervlakten tamelijk nauwkeurig in kaart te brengen; Van Deventer, die Frisius waarschijnlijk in Leuven heeft gekend, paste deze methode toe; Mercator, een leerling van Frisius en de geniaalste van de groep, bedacht hoe de gevonden gegevens op een bol konden worden geprojecteerd en Sgrooten, in vele opzichten een epigoon van Van Deventer, verbeterde hier en daar de kaarten van laatstgenoemde, maar valt vooral op door een veel plastischer en artistieker weergave van het terrein. Het is met deze groep dat de grote tijd an de Nederlandse kartografie begint; ongeveer 150 jaar zal dat duren. Allerlei omstandigheden hebben daaraan meegewerkt: de enorme dorst naar kennis van humanisme en renaissance, de expansiedrang van Europa, die Columbus naar Amerika en Houtman naar Jacatra bracht en vooral niet te vergeten: de oorlogen, tachtigjarige, dertigjarige, die de kaart tot een begerenswaardig hulpmiddel bij de strategie maakten. Daarnaast ook de bedijkingsen inpolderingsdrang en tevens de fabelachtige ontwikkeling van de hout-en later kopergravuretechniek die een redelijk snelle vermenigvuldiging mogelijk maakten, gevoegd bij een krachtige emigratie van kartografen, landmeters, drukkers en graveurs van het zuiden naar het noorden. Met enige overdrijving kan men zeggen dat het Nederlandse kaartproduct op slag over de hele wereld gevraagd en bekend was en dit anderhalve eeuw zou blijven. Hier is het ook dat de verzamelaar van bijv. kaarten van Zeeland een begin kan maken met zijn collectie, al zal hij wat moeten zoeken en vooral voor de eerste kaarten in zijn algemene middelen een paar 'ombuigingen' moeten maken. Voor zijn gerief hier het geraamte van een collectie: 1550 Van Deventer, de verkleinde kaart uit de atlas van Ortelius en van iets latere datum de Zeelandkaart van Mercator; 1650 de Zeelandkaarten van Visscher en Blaeu; 1750 de kaarten van de Hattinga's, zoals afgedrukt in de Tirion-atlas van Zeeland of in de Tegenwoordige Staat; 1850 de eerste topografische kaarten; 1950 (een verwaarloosd verzamelgebied) de topografische kaarten, nu mede met behulp van luchtkartering vervaardigd, die de grote veranderingen in beeld brengen veroorzaakt door oorlog, watersnood, deltawerken en stadsuitbreiding. Uitgaande van dit stramien, datmet sprongen van eeuwen is opgezet, vindt de verzamelaar genoeg om de tussenliggende perioden op te vullen en zijn collectie uit te breiden met detailkaarten van de afzonderlijke eilanden, met overlopers prekadastrale registers, die de blokken aangeven waarin de ambachten waren verdeeld, meestal met vermelding van eigenaars en pachters) en met paskaarten (zeekaarten met kompaslijnen).

W. van Gorsel op 5 feb 2025 om 10:15

2025-02-05T10:15:36Z

← Oudere versie		Versie van 5 feb 2025 10:15
Regel 1:		Regel 1:
	[[Bestand:Kartografie1.jpg\|right\|400px\|Zelandicarum, 1570, Ortelius naar Van Deventer. Bron: Wikimedia Commons]]		[[Bestand:Kartografie1.jpg\|thumb\|right\|400px\|Zelandicarum, 1570, Ortelius naar Van Deventer. Bron: Wikimedia Commons]]

	==Algemeen==		==Algemeen==